Dikgomo tša Sanga

Dikgomo tša Sanga ke leina la kopanelo la dikgomo tša setlogo tša dilete tše dingwe ka Afrika. Ka dinako tše dingwe di hlaolwa bjalo ka mohuta wa ka fasana wo o nago le leina la mahlale la Bos taurus africanus. Tlogamorago ya bona ya go aga le ruo ka gae le mathomo a bona kahlanong le dikgomo tša taurine, dikgomo tša zebu (indicine), le phapano ya setlogo ya Afrika ya di -auroch tša bagologolo ke taba yeo go ngangišanwago ka yona. "African taurine", "sanga", "zenga", "sheko", "African indicine" ka moka ke dihlopha tše nnyane tša dikgomo tša Sanga.

Origins

Phefo (sekga sa nako) sa histori ya bona se tšhutiso e buišwago kudu.  

Kopano ya dithuto tša lefutšo (genetics) le nyakišišo ya tša di epšwa tša bogologolo (archaeology), go akaretšwa le histori ya setšo (cultural history), e hlakodišitše potšišo ya tšimologo e raraganego ya dikgomo tša Sanga mengwaga ye mebedi e fetilego.

Mathomo a dikgomo tša Taurine tša Afrika

 

Bohlatse bja boepa bja marope

Dikarolo tša mmele (morphological) tša dikgomo tša pele tša Sanga, tšeo di nago le dinaka tša go swana le sehare sa mmino (lyre-shaped horns), di bontšhitšwe go diphente tša marako tša Egepeta ya bogologolo.”Morphological features of early Sanga cattle, such as lyre-shaped horns, are depicted on murals of Ancient Egypt. 

Kgopolo ya mathomo a go tlišwa go tlšwa tokologong ya Bohlabela bja kgauswi

Palo ya dikgomo tša Afrika ya lehono e tšwa go tediša tlhago tše dikgolo tše tharo go tšwa Asia: Kgomo ya pele yeo e ilego ya tsenela Afrika, kgomo ya humpless longhorn (B. t. longifrons), e fihlile mo e ka bago ka dikete tše 5 tša nywaga pele ga Kriste (5000 BC). Ba ile ba latela ka morago ke humpless shorthorn (B. t. brachyceros) ka morago ga nywaga e ka bago dikete tše 2,5, gomme mafelelong zebu ya dihumpo (B. indicus) e fihlile mo e ka bago ka 1500 BC.Ka fao, dikgomo tša Sanga di tšwa pele go tšwa go aurochs e e bego e godeditšwe gae/ya godiswa ka Bogare bja Yuropa (Near East). Ge di be di tlišitswe ka Egipita nywaga e ka bago e ka nywaga e 8 000 e e fetilego, di ile tša namela gohle mo Sahara, yeo ka nako yeo e bego e sa le botala, e be e tlo di ya le go fihla le Afrika Bodikela.  

Badiši ba dikgomo ba ba dulago kua Aforika Bokgabo/bo Leboa (North Africa) ba ile ba ralala ba dumelela dikgomo tša bona tša lapeng go tlo nyalana le aurochs tše di bego di le mošokeng wa naga tša Afrika tšeo di bego di fapana ka merafe go fapana le magato a yona, e lego ka mela yeo e amago botate le ka yeo e amago bomme. Mo go tšwelela ga tsela yeo ya go amana ka nako e telele go bonagala gape ka go fapana ga diphatsa tša lefutšo (genetics) tša dikgomo tša Sanga go tšwa go dikgomo tša Yuropa/ba ba lego Near East, gammogo le go tšwa go dikgomo tša Zebu tša India.

Ge o rata, mpotše gore o nyaka e be e le ka Sepedi ya molao (academic) goba e le ya tsela ya setšhaba (e bonolo). Ka fa go bjalo, go ile gwa tsebiswa diphetogo tše kgethegilego go ya ka tlelaemete ya Afrika le maemo ao a lebelelago a sebopego sa dikgomo tša Sanga. Ba taurine ba Afrika ba tsewa ba tseelwa ka go ba le dihlaga tse dinnye mo mageng a kholara le thorax (cervicothoracic humps) tse di tshwanang le tse di bonwang mo aurochs ya naga (wild), go e na le diphuphu tše dikgolo tša kgopša ya sefuba tšeo di tsebjago ka Zebu.

Go e na le gore dikgomo di ruilwe le go tlhokomelwa (go di tlhomelela mogae) mo lefelong la Tadrart Acacus, dikgomo tse di ruilweng di ka bo di ile tsa tsewa/tsa tlisiwa mo lefelong leo..

Origins

Phefo (sekga sa nako) sa histori ya bona se tšhutiso e buišwago kudu.  

Kopano ya dithuto tša lefutšo (genetics) le nyakišišo ya tša di epšwa tša bogologolo (archaeology), go akaretšwa le histori ya setšo (cultural history), e hlakodišitše potšišo ya tšimologo e raraganego ya dikgomo tša Sanga mengwaga ye mebedi e fetilego.

Mathomo a dikgomo tša Taurine tša Afrika

 

Bohlatse bja boepa bja marope

Dikarolo tša mmele (morphological) tša dikgomo tša pele tša Sanga, tšeo di nago le dinaka tša go swana le sehare sa mmino (lyre-shaped horns), di bontšhitšwe go diphente tša marako tša Egepeta ya bogologolo.”Morphological features of early Sanga cattle, such as lyre-shaped horns, are depicted on murals of Ancient Egypt. 

Kgopolo ya mathomo a go tlišwa go tlšwa tokologong ya Bohlabela bja kgauswi

Palo ya dikgomo tša Afrika ya lehono e tšwa go tediša tlhago tše dikgolo tše tharo go tšwa Asia: Kgomo ya pele yeo e ilego ya tsenela Afrika, kgomo ya humpless longhorn (B. t. longifrons), e fihlile mo e ka bago ka dikete tše 5 tša nywaga pele ga Kriste (5000 BC). Ba ile ba latela ka morago ke humpless shorthorn (B. t. brachyceros) ka morago ga nywaga e ka bago dikete tše 2,5, gomme mafelelong zebu ya dihumpo (B. indicus) e fihlile mo e ka bago ka 1500 BC.Ka fao, dikgomo tša Sanga di tšwa pele go tšwa go aurochs e e bego e godeditšwe gae/ya godiswa ka Bogare bja Yuropa (Near East). Ge di be di tlišitswe ka Egipita nywaga e ka bago e ka nywaga e 8 000 e e fetilego, di ile tša namela gohle mo Sahara, yeo ka nako yeo e bego e sa le botala, e be e tlo di ya le go fihla le Afrika Bodikela.  

Badiši ba dikgomo ba ba dulago kua Aforika Bokgabo/bo Leboa (North Africa) ba ile ba ralala ba dumelela dikgomo tša bona tša lapeng go tlo nyalana le aurochs tše di bego di le mošokeng wa naga tša Afrika tšeo di bego di fapana ka merafe go fapana le magato a yona, e lego ka mela yeo e amago botate le ka yeo e amago bomme. Mo go tšwelela ga tsela yeo ya go amana ka nako e telele go bonagala gape ka go fapana ga diphatsa tša lefutšo (genetics) tša dikgomo tša Sanga go tšwa go dikgomo tša Yuropa/ba ba lego Near East, gammogo le go tšwa go dikgomo tša Zebu tša India.

Ge o rata, mpotše gore o nyaka e be e le ka Sepedi ya molao (academic) goba e le ya tsela ya setšhaba (e bonolo). Ka fa go bjalo, go ile gwa tsebiswa diphetogo tše kgethegilego go ya ka tlelaemete ya Afrika le maemo ao a lebelelago a sebopego sa dikgomo tša Sanga. Ba taurine ba Afrika ba tsewa ba tseelwa ka go ba le dihlaga tse dinnye mo mageng a kholara le thorax (cervicothoracic humps) tse di tshwanang le tse di bonwang mo aurochs ya naga (wild), go e na le diphuphu tše dikgolo tša kgopša ya sefuba tšeo di tsebjago ka Zebu.

Go e na le gore dikgomo di ruilwe le go tlhokomelwa (go di tlhomelela mogae) mo lefelong la Tadrart Acacus, dikgomo tse di ruilweng di ka bo di ile tsa tsewa/tsa tlisiwa mo lefelong leo. .