Wp/nso/Nelson Mandela

Nelson Rolihlahla Mandela (/mænˈdɛlə/ man-DEL-ə, Xhosa: [xolíɬaɬa mandɛ̂ːla]; o belegwe e le Rolihlahla Mandela ka di 18 July 1918 – a hlokofala ka di 5 December 2013) e be e le moitaopi wa kgahlanong le kgethollo ya mmala (apartheid) le radipolotiki wa Afrika Borwa, yoo a ilego a hlankela bjalo ka mopresidente wa pele wa Afrika Borwa go tloga ka 1994 go fihla ka 1999. E be e le hlogo ya pele ya setsho (ya baso) go etella pele naga, gape e le mopresidente wa pele go kgethwa ka ditlhopho tša temokrasi tša selegae tšeo di emetšego batho ka botlalo. Puso ya gagwe e ne e lebeletše go fediša masala a kgethollo ya mmala (apartheid) ka go godiša poelano gare ga merafe. Ka dikgopolo, Mandela e be e le motemokrasi wa Afrika le modiraditšhaba wa setšhaba (socialist), gomme o ile a hlankela bjalo ka mopresidente wa sehlopha sa African National Congress (ANC) go tloga ka 1991 go fihla ka 1997.

Mandela, yo e lego Moxhosa, o belegwe ka lapa la borena la Bathembu mo Mvezo, Afrika Borwa. O ithutile molao Yunibesithing ya Fort Hare le ya Witwatersrand pele a šoma bjalo ka ramolao kua Johannesburg. Moo, o ile a tsenela dipolotiki tša go lwantšha bokoloniale le tša boafrika-nationalist, a tsenela ANC ka 1943 gomme a thea Lekgotla la Basha la ANC ka 1944.

Ge mmušo wa National Party o be o hloma apartheid — mokgwa wa kgaoganyo ya merafe wo o bego o fa batho ba basweu ditokelo tše kgethegilego — Mandela le ANC ba ikemišetša go o fediša. O ile a bewa bjalo ka mopresidente wa lekala la ANC la Transvaal, gomme a tuma ka lebaka la ketapele ya gagwe mo Phatlalatsong ya Bogoši ya 1952 le Kopano ya Setšhaba ya 1955 (Congress of the People).

O ile a swarwa ka makga a mantši ka lebaka la mešomo ya go hlohleletša borabele, gomme a se hwetšwe molato mo Tekong ya Boradia ya 1956. Ka lebaka la maikutlo a gagwe ao a tutueditšwego ke Marxisme, o ile a tsenela ka sephiring Sehlopha sa Makomanisi sa Afrika Borwa (SACP), se se bego se thibetšwe.

Le ge pele a be a ikemišeditše go lwela tokologo ka mešomo ya go se diriše dikgoka, o ile a thea sehlopha sa borabele, uMkhonto we Sizwe ka 1961 mmogo le SACP, se se ilego sa dira diketso tša tsenyegelo (sabotage) kgahlanong le mmušo wa apartheid.

Mandela o ile a hlankela mengwaga ye 27 a le kgolegong, a fapana magareng ga Robben Island, Pollsmoor Prison, le Victor Verster Prison. Ka lebaka la tlhakatlhakano ya mo gae le ya boditšhabatšhaba, gammogo le letšhogo la ntwa ya merafe, Mopresidente F. W. de Klerk o ile a mo lokolla ka 1990.

Mandela le de Klerk ba ile ba eta pele poledišano tša go fedisa apartheid, gomme seo sa felela ka ditlhopho tša 1994 tša merafe ka moka, tšeo Mandela a ilego a etelela ANC pele ka tšona gomme a kgethwa bjalo ka mopresidente.

E le moetapele wa puso ya kopano ye kgolo ya ditšhaba, Mandela o ile a hloma molao-motheo o moswa le go gatelela poelano gare ga merafe ye e fapafapanego ya naga. O ile a hloma Khomišene ya Nnete le Poelano (Truth and Reconciliation Commission) go hlahloba dikgopo tša tlolo ya ditokelo tša botho tša nakong e fetilego.

Mo ditabeng tša ekonomi, puso ya gagwe e ile ya tiišetša mananeo a lefapha la ekonomi a mmušo wa pele le ge yena ka boyena e be e le mosetšhaba wa dikgopolo tša bososialiste, gomme o ile a tsebiša dipholisi tša tokafatso ya mobu, go lwantšha bofutsana, le go oketša ditirelo tša tša maphelo.

Ka boditšhabatšhaba, Mandela o ile a šoma bjalo ka mokwedi wa khutšo mo tekong ya kgethollo ya sefofane sa Pan Am Flight 103, gomme o ile a hlankela bjalo ka mongwaledi-gakgolo wa Mokgatlo wa Dinaga tša go se ikame (Non-Aligned Movement) go tloga ka 1998 go fihla ka 1999.

O ile a gana go tšea sebaka sa bobedi bjalo ka mopresidente, gomme a tlhomiwa ke motlatši wa gagwe, Thabo Mbeki.

Mandela o ile a fetoga motegakgotla wa maemo a godimo, gomme a gatelela ntwa ya go lwantšha bofutsana le HIV/AIDS ka motheo wa boithaopo wa Nelson Mandela Foundation.

Mandela e be e le motho wa diphapano tše kgolo bophelong bja gagwe ka moka. Le ge ba bangwe bao ba lego ka mo le letona ba be ba mo tswala terrorist ya makomanisi, gomme bao ba lego kgole ka mo go la gohloa ba be ba re o be a fo potetšega kudu go dumelelana le bathei ba apartheid, o ile a tumelelwa lefase ka bophara ka lebaka la borwela-pele bja gagwe.

Lefase ka bophara le mmona bjalo ka sesupo sa temokrasi le toka ya setšhaba, gomme o ile a amogela ditlotla tše fetago tše 250, go akaretša le Tlotla ya Kgotso ya Nobel (Nobel Peace Prize).

Ka Afrika Borwa, o swarwa ka tlotlo e kgolo, gomme gantši o bitšwa ka leina la setšhaba la lapa la gagwe la borena la Thembu — "Madiba", gape o hlaloswa bjalo ka “Tate wa Setšhaba”.