Sepulana

Sepulana (gape sePulane) ke leleme la Batho ba Mapulana, sehlopha sa merafe ya maemo a tlase seo se hwetšwago kudu lefelong la Bushbuckridge, leo le akaretšago diprofense tša ka leboa-bohlabela la Mpumalanga le ka borwa-bohlaba bja Limpopo tša Afrika Borwa. Leleme le bolelwa ke batho ba go akanyetšwa go 800,000.

Sepulana e wela ka Tate ga lapa la maleme a Bantu, ka go lebanya bjalo ka karolo ya sehlopha sa Sotho-Tswana, gomme e tšewa bjalo ka Leleme la Sotho ya Bohlabela, go bapa le Pai le Kutswe. Go ya ka histori, Sepulana e be e tšewa ka phošo bjalo ka mmolelo wa Northern Sotho (Sesotho sa Leboa) goba Sepedi, e lego kgopolo yeo e tšwago go go ba kgauswi ga yona le Batho ba Bapedi, go sa šetšwe diphapano tše di kwagalago tša polelo. Go arolwa mo go fošagetšego ga histori go na le ditlamorago tša maemo a yona a bjale. Sepulana e gona kudu ka sebopego seo se sa ngwalwago gomme ga e rutwe semmušo dikolong. Go sa šetšwe maemo a yona ao e sego a semmušo, maiteko a bohlokwa ao a etilwego pele ke setšhaba a tšwela pele bakeng sa dingwalwa tša yona, tsošološo le kamogelo ya semmušo.

Go arolwa ga maleme

Karoganyo ya Sepulana ya polelo e e bea ka gare ga lapa le legolo la Maleme a Bantu. Ke ya sehlopha sa Sotho-Tswana, seo se sepelelanago le leswao la S.30 ka go Guthrie's 1967-71 classification of Bantu languages. Sehlopha se se akaretša maleme ao a tswalanago kudu a go swana le Setswana, Northern Sotho, Southern Sotho le Lozi.

Ka gare ga sehlopha sa Sotho-Tswana, ditsebi tša maleme di hlaola Sepulana bjalo ka karolo ya mehuta ya Sotho ya ka Bohlabela, go bapa le Pai le Kutswe. Mehuta ye ya Sotho ya ka Bohlabela gantši e tšewa e le yeo e fapanego kudu le mebolelo ya Sotho wa ka Leboa. Maho (2002) o tlogetše mehuta ya "East Sotho" ya Kutswe, Pai, le Pulana yeo e sa hlaolwago ka gare ga Sotho-Tswana, a gatelela go fapana ga yona le maleme a mangwe a Sotho-Twana.

Sebopego se bohlokwa sa go hlaolwa ga Sepulana ke phapano ya yona go tšwa go Northern Sotho le Sepedi. Le ge e na le go swana le Sepedi (Northern Sotho), Sepulana e bolelwa ka go lebanya gore ga se mmolelo wa Sepedi (Sesotho Sa Leboa). Northern Sotho e šoma bjalo ka lentšu la sekhukhu bakeng sa kgoboketšo ya mebolelo yeo e tswalanago, ka Sepedi e le mebolelo ye e itšego yeo e bolelwago ke batho ba Pedi. Sebopego se se ngwadilwego sa Northern Sotho se be se theilwe kudu go mmolelo wa Sepedi, wo o tšweleditšwego ke baromiwa ka 1860. Tshepedišo ye ya histori e dirile gore "Sepedi" e šomišwe bjalo ka lentšu le le nabilego la lapa ka moka la maleme, le ge e le gore ke mmolelo o tee.

Go hlopha ga histori ga Sepulana bjalo ka polelosemmotwana fela, kudukudu nakong ya kgethologanyo, e be e le sephetho sa dipolotiki go e na le sa polelo fela, se tlaleletša dingangišanong tše di tšwelago pele ka ga maemo a yona. Go gapeletšwa mo ga histori go hlohleleditše maitapišo ao a tšwelago pele a batho ba Mapulana a go hwetša temogo ya polelo ya bona bjalo ka leleme la semmušo leo le ipušago. Pan South African Language Board (PanSALB) e dirile nyakišišo ka 2017 go rarolla ngangišano yeo e dikologilego maina a Sepedi le Sesotho sa Leboa, ya hwetša gore bontši bja ba arabetšego ba rata Sesotho sa Leboa, e lego seo se laetšago go se kgotsofale ka bophara ka leina la Sepedi leo le gapeleditšwego. Boemo bjo bo gatelela tirišano ye e raraganego magareng ga go hlopha maleme, mafolofolo a maatla a histori, le boitšhupo bja setšo ka Afrika Borwa.  

Go phatlalatšwa ga mafelo le dipalo tša batho

Sepulana se bolelwa kudu tikologong ya Bushbuckridge, selete sa naga ya fase yeo e lego kgauswi le mollwane wa diprofense tša Mpumalanga le Limpopo ka Afrika Borwa. Lefelo le le tsebja gape bjalo ka Mapulaneng, leina leo le swerego bohlokwa bja setšo bjo bo tseneletšego ka ge le fetolela thwii go tšwa polelong ya Sepulana go ra gore "Lefelo la batho ba Mapulana". Kgokagano ye ya polelo ye e lebanyago magareng ga leina la lefelo la "Mapulaneng" le "batho ba Mapulana" le polelo ya bona ya "Sepulana" e laetša kgokagano ye e tseneletšego, ya tlhago magareng ga setšhaba, naga ya borakgolokhukhu ba bona, le boitšhupo bja bona bja polelo. Toropo ya Bushbuckridge ka boyona e thomile go dikologa lebenkele la kgwebo leo le hlomilwego ka 1884 gomme e reeletšwe ka mehlape ye mentši ya bushbuck le molala wo o tšwelelago ka bo-1880..  

Batho ba Mapulana ke sehlopha se se fapanego sa morafe, gomme leleme la bona, Sepulana, ke karolo ya motheo ya setšo sa bona. Palo yeo e akanyetšwago ya batho bao ba bolelago Sepulana ke batho ba ka bago 800 000. Mmasepala wa selegae wa Bushbuckridge o šoma bjalo ka lefelo la taolo la selete se, leo e lego legae la badudi ba bantši ba Mapulana. Palo ye kgolo ya diboledi, gammogo le maemo a polelo ao e sego a semmušo, di gatelela phapano ye e lemogegago ya go amogelwa semmušo ga setšhaba se sa polelo.

Boemo bja gona bjale le ditutuetšo

Sepulana ga bjale e gona kudu ka sebopego seo se sa ngwalwago gomme ga e rutwe dikolong. Boemo bjo bo sa ngwalwago ke mafelelo a go hlokomologwa ga histori ya yona, kudu nakong ya kgethologanyo ge e be e hlaolwa bjalo ka mmolelo feela go e na le go ba leleme le le fapanego.

Ka lebaka la lefelo la yona le tirišano ya leago le ekonomi ya diboledi tša yona, Sepulana e tutueditšwe ke maleme a mangwe a mmalwa. Ditutuetšo tše di akaretša dipolelo tša setlogo tša go swana le Swati le Se-Xitsonga (Tsonga). Histori ya molomo ya batho ba Mapulana gape e anega dithulano tša histori le Ma-Swazi le ma-Shangaan, go bontšha ditswalano tša nako e telele tšeo ka tlhago di bego di tla lebiša go ananya maleme. Maleme a mantši a Afrika Borwa, go akaretšwa Seisemane le Ma-Afrikaans, le ona a bile le tutuetšo. Godimo ga moo, maleme a mangwe a Sotho-Tswana a go swana le Sepedi, Setswana le Southern Sotho (Sesotho) a tseneletše Sepulana. Bana ba seleteng gantši ba hwetša Seisemane, Ma-Afrikaans le Sepedi sekolong, mola bašomi ba bafaladi bao ba boelago gae ba tšweletša mantšu le dipolelwana go tšwa go Setswana, Sesotho le Afrikaans.  

Go sa šetšwe ditutuetšo tše le go ba gona ga maleme a mangwe, Sepulana e bolokile tlotlontšu ya yona ya moswananoši le dibopego tša polelo, e e hlaola go maleme a mangwe a Sotho. Le ge go le bjalo, go se be gona ga sebopego se se tlwaelegilego sa go ngwalwa le thuto ya semmušo, go kopantšwe le tutuetšo ye e phatlaletšego ya maleme a mangwe le go se kgothaletše Sepulana ka mafolofolo dithulaganyong tša thuto, ka moka di tšweletša tšhošetšo e kgolo go bophelo bja leleme. Dinyakišišo di bontšha gore tirišo ya Sepulana ke diboledi tša leleme la pele e ka ba le seabe se se sa kgahlišego go ithuta ga bona Sepedi, e lego leleme leo le tlwaelegilego leo le rutwago dikolong. Baeletši ba ditaba ba ganetšana le go šomišwa ga Sepulana ka diphapošing tša sekolo, ba gatelela gore ke Sepedi fela, bjalo ka leleme la semmušo, leo le swanetšego go šomišwa, gomme gantši ba nyatša Sepulana bjalo ka "e sego leleme eupša ke mmolelo". Pono ye e ile ya swawa diphošo ka baka la kgethollo ya yona le go hlokomologa molao wa motheo wa gore mehuta ka moka ya maleme e ka godišwa le go hlabollwa. Ka gare ga setšhaba sa Mapulana, dipolelo tše dingwe, go swana le HiPaye (tše di bolelwago ke sehlopha sa Mambayi), di lebane le go hwelela, go šetše diboledi tše sego kae. Go fokotšega mo go bontšha ditlhohlo tše kgolo tša go fetišwa ga polelo le go phologa.

Mokgwa wa go ngwala ditlhaka le fonolotši

Gonabjale, Sepulana e gona kudu ka sebopego seo se sa ngwalwago, seo se bolelago gore ga go na tshepedišo ya go ngwala yeo e amogelwago ka bophara goba yeo e tlwaelegilego ya polelo. Sebopego se se lego gona sa go ngwalwa sa Northern Sotho, seo Sepulana ka dinako tše dingwe e tswalanywago le sona ka phošo, se be se tlwaelegile ka go šomiša ditlhaka tša Selatine. Mokgwa wo wa go peleta o tšweleditšwe ke baromiwa ka 1860, o theilwe kudu go mmolelo wa Sepedi, gomme o šomiša ditlwaelo tše itšego tša medumo, go swana le 'š' bakeng sa modumo wa [ʃ] le ditumanoši tša go dikologa go kgethologanya medumo e itšego ya ditumanole.

In response to the need for a more linguistically efficient writing system for highly agglutinative Southern African languages, including Eastern Sotho languages like Sepulana that currently lack standardized Latin orthographies, a new ideographic writing system called Ditema tsa Dinoko has been developed. The emergence of Ditema tsa Dinoko, an ideographic writing system specifically designed for Eastern Sotho languages such as Sepulana, represents a proactive, community-aligned initiative to address the historical absence of a written form for these languages. This system aims to remedy the "slowness in reading" often associated with the numerous multigraphs used in Latin scripts for these languages. Ditema tsa Dinoko is characterized as a syllabary, where individual graphemes representing consonants, vowels, and featural elements are combined into syllabic blocks known as amabheqe. The positioning of consonant graphemes within this system often corresponds to their place of articulation (e.g., labials at the apex, alveolars across the middle). It also incorporates specific markers for articulatory mode, such as Uphimbo (a voicing line), Lerothodi (a glottal action dot), and Ingungwana (a nasalization marker).  

Go swana le dipolelo tše dingwe tša Bantu, Sepulana e letetšwe go bontšha sebopego sa aglutinative, seo se bolelago gore e šomiša di-affix tše mmalwa le melao ya derivational/inflectional go aga mantšu a feletšego. Maleme a Bantu ka tlwaelo a na le sehlopha se se raraganego sa maina le ditshepedišo tša kwano. Ka mohlala, Sesotho sa Leboa ke leleme leo le sa bolelwego. Dinyakišišo tša tša thuto ka ga tlotlontšu ya motheo le dibopego tša sebopego, go swana le mantšu ao a kopantšwego, ka Sepedi di fa tshedimošo ka dika tša popopolelo tšeo di abelanwago ka dipolelo tše di tswalanago tša Sotho-Tswana.

Maiteko a go ngwala le go tsošološa

Maiteko a bohlokwa ao a etilwego pele ke setšhaba le tirišano di swaregile ka mafolofolo ka go ngwala, go boloka le go tšwetša pele polelo ya Sepulana, ka maikemišetšo a go lwantšha go hlokomologwa ga yona ga histori.

Mokgatlo wa bohlokwa maitekong a ke Mapulaneng Writers' Association (MWA). MWA e šoma bjalo ka sehlopha sa thekgo le go hlohleletša seo se ineetšego go setšo sa Mapulana, histori le polelo. Mogato wo o lemogegago wa go hloma setšo sa go ngwalwa sa Sepulana, MWA e tšweleditše le go tšweletša ditaodišo tše tshela tše di sa tšwago go gatišwa tšeo di ngwadilwego ka leleme ka 2019. Maloko a MWA, go akaretšwa le mokgokaganyi yo a tumilego wa polelo Gakwi Mashego, le bona ba bile le seabe go go ngwalwa ga polelo ka go gatiša dihlogo tša kuranta ka Sepulana. Mashego ke mmoleledi wa go bolela bakeng sa go amogelwa ga maleme ka moka a setlogo ka Afrika Borwa.  

Mogato o mongwe wa motheo ke Sepulana Bible Translation Project, e lego mošomo wa tirišano wo o akaretšago Wycliffe SA, Kereke ya Monatsaretha le Mapulaneng Writers' Association. Morero o mogolo wa porojeke ye ke phetolelo ya Beibele ya molomo le phetolelo ya Testamente e Mpsha ka Sepulana. Mogato wa 1 wa porojeke o phethile ka katlego phetolelo ya Beibele ya molomo ya dikanegelo tše 40 go tšwa go Testamente ya Kgale le Testamente e Mpsha, gammogo le phetolelo ya molomo le ya go ngwalwa ya Ebangedi ya Mareka. Sehlopha ga bjale se ka Phase 2, se lebiša tlhokomelo go phetolelo ya Ebangedi ya Mateo. Porojeke e hwetša thekgo go tšwa methopong ye e fapafapanego, go akaretšwa thekgo go tswa go mekgatlo ya go swana le Johannesburg Waste Management Company. Ditho tša setšhaba, go swana le Itireleng Florence Chiloane, morutiši yo a rotšego modiro le motšweletši wa kharikhulamo, ba kgatha tema ye mafolofolo bjalo ka basekaseki, ba bontšha boikgafo bjo bo tiilego bja selegae go porojeke.

Setšhaba sa Mapulana se be se dutše se hlohleletša Sepulana gore e lemogwe bjalo ka leleme la semmušo la profense ya Mpumalanga. Katlego ye bohlokwa maitekong a e diregile ka 2018 ge mokgatlo wa mmušo o dumetše go šomiša Sepulana ka maswao a semmušo, go fana ka ponagalo ya semmušo ya leleme. Ntwa ye ya go nyaka go amogelwa ke karolo ya mokgatlo wo o nabilego go ralala Afrika Borwa, moo ditšhaba tše di fapafapanego tša setlogo, go akaretšwa Balobedu le AmaHlubi, di nyakago go amogelwa semmušo ga maleme a tšona.

Go kgatha tema ga setšhaba ke karolo ya bohlokwa ya maiteko a a tsošološo. Diseminari tša go ngwala dikoša di rulagantšwe le setšhaba sa Mapulana go hlama dikoša tša borapedi tšeo di theilwego mangwalong ao a fetoletšwego, ka go realo go kopantšwe polelo le mekgwa ya setšo le ya bodumedi. Maiteko a a dumelelana le maano a magolo a go boloka polelo ao a gatelelago mananeo ao a theilwego setšhabeng, ditiragalo tša setšo, le go kopanywa ga tsebo ya setšo le go ithuta polelo. Mokgwa wa go fapafapana wa go tsošološa Sepulana, wo o akaretšago dikgatišo tša dipuku, diphetolelo tša bodumedi le go hlohleletša dipolitiki, o bontšha maiteko a setšhaba a go šireletša bokamoso bja polelo le go lwantšha go hlokomologwa ga histori. Morero wa mafelelo ke go matlafatša ditšhaba tša setlogo go etelela pele maiteko a tšona a tsošološo, go ka šomiša tšwelopele ya thekinolotši go swana le tlhabollo ya lenaneo go ruta meloko e mefsa.

Setšo sa batho ba Mapulana

Leleme la Sepulana le kgokagantšwe ka mo go sa aroganywego le bohwa bjo bo humilego bja setšo le histori ya Batho ba Mapulana. Mapulana (goba Pulana) ke sehlopha sa morafe sa maemo a tlase seo go dumelwago gore leina la sona le tšerwe go moetapele wa sona wa mathomo, Lepulana, yo ka morago a ilego a amogela leina la Chiloane. Mathomo a bona a histori a ka latišišwa morago go Kgalagadi, moo ba ilego ba dula Thaba Chueu, go seo ga bjale e lego Lesotho ya ka bohlabela, le Shakwaneng (Carolina) ka bo 1500s.

Dinyakišišo di bontšha gore batho ba Mapulana ba bopša ke dihlopha tše tharo tše kgolo tša bagologolo: Mapulana ya Mohlomi, bao ba tšwago go Bakwena; Mapulana ya Matshwe I, ya Pulane, bao ba lego go Amazizi (Nguni) gomme ba kile ba dula go bapa le Noka ya Tugela pele ba kopana le Mapulana ye nngwe kua Thaba Chueu; le Mapulana ya Chiloane, bao e lego go tšwa go Barolong (Setswana) gomme ba arogantšwe le setšhaba se segolo sa Barolong nakong ya pušo ya Tau. Borakgolokhukhu bjo bja go fapafapana bo šišinya histori ye e raraganego le ditutuetšo tša polelo go tšwa go dihlopha tše di fapafapanego tša Sotho-Tswana le Nguni. Go ya ka histori, Mapulana ya Chiloane e be e dula Phageng (Empakeni) le lefelong la Noka ya Lepunama (Nelspruit), mola Mapulana ya Mashego e be e dutše Motsheteng (Emjindini, Barberton).

Batho ba Mapulana ba boloka ditumelo le mekgwa ya setšo tšeo di kgokagantšwego ka mo go tseneletšego le leleme la bona. Go swana le dihlopha tše dintši tša Sotho-Tswana, di hlompha Badimo (bagologolo). Ditirelo tša go hlompha bagologolo, tšeo di tsebjago bjalo ka go phasa badimo, di akaretša go lebelela bohlabela go ya Shakwaneng, go tšhela bjala bja setšo le madi a diphoofolo godimo ga sethala sa sehlabelo (legandelo), le go bitša maina a bagologolo go ya ka sehlopha sa baruti. Sehlare sa Mmalo (Coral) ka tlwaelo se bjalwa godimo ga ditlabakelo tše tša sehlabelo.

Kalafo ya setšo ke mohuta wo o tsebjago kudu gare ga Mapulana, mokgwa wo o thušwago ke bontši bja mešunkwane ya go alafa ka tlelaemeteng ya go fiša ya Mapulaneng. Dingaka tša setšo, goba Dingaka, di hwetša tlwaetšo ye e tseneletšego le ye telele ka tlase ga Gobela (Guru), le bao ba tlwaetšwago bao ba bitšwago Letwasane (Sangoma). Go dira pula le gona e be e le bokgoni bjo bo lemogegago bja Mapulana, ka leina la setšhaba ka bolona le ka kgokaganywa le bokgoni bja bona bja go dira pula goba Noka ya Lepunama (e Tšhweu).

Mapulana gape e dira ditirelo tša go thoma bofsa bja bona, go swaya phetogo go bosadi le go ba monna. Dikolo tše tša go thoma (koma) di swarwa dikgweding tša marega. Bašemane bao ba tsenago ka go thoma mmogo ba bopa mphato goba Moroto (sehlopha), ka tshepedišo ye e raraganego yeo e lego gona go kgethologanya dihlopha go ya ka ngwaga wa tšona wa go thoma. Bokgabo bjo bo humilego bja mekgwa ya setšo sa Mapulana le ditlogo tša bona tše di fapafapanego tša bagologolo di bontšha gabotse gore Sepulana ga se fela khoutu ya polelo eupša ke karolo ya motheo, ye e phelago ya bohwa bja setšo bjo bo raraganego. Botshelo bja Sepulana bo kgokagantšwe ka go lebanya le go tšwela pele ga mekgwa ye ya setšo, ka ge leleme le šoma bjalo ka sedirišwa sa motheo sa go fetišetša histori ya molomo, go dira ditirelo, go ruta kalafo ya setšo le go swara meletlo ya go thoma. Ka gona go bolokwa ga yona go bohlokwa bakeng sa go tšwela pele ga go ba Mapulana le ditshepedišo tša tsebo ya moswananoši tšeo di tsentšwego ka gare ga ditšo tša bona.

Mapulana e abelana mellwane gomme e bile le dikamano tša histori le ditšhaba tše mmalwa tša baagišani, go akaretšwa AmaSwazi ka borwa, Mahlanganu/Tsongas ka bohlabela, Bapedi baSekhukhune le Bakone ka bodikela, le Banareng le Batokwa ka leboa. Histori ya molomo gape e anega dithulano tša nakong ye e fetilego le Ma-Swazi le ma-Shangaan.

Bona gape

• Batho ba Mapulana