Jump to content

Polao e sehlogo ya Sharpeville

Gotšwa go Wikipedia

Polao ya Sharpeville e diregile ka la 21 Mopitlo 1960, ge maphodisa a thuntšha lešaba la batho bao ba bego ba kgobokane ka ntle ga seteišene sa maphodisa ka toroponyane ya Sharpeille ka Profense ya Transvaal ya Union ya Afrika Borwa (ga bjale ke karolo ya Gauteng) go ipelaetša kgahlanong le melao ya kgatelelo. Lešaba la batho ba ka bago 5000 le ile la kgobokana ka Sharpeville letšatšing leo ka go arabela go pitšo yeo e dirilwego ke Pan-Africanist Congress ya go tlogela dikuka tša bona tša kgatelelo ka gae le go nyaka gore maphodisa a seke a ba golega ka baka la go tshela melao ya kgatelelo.[1] Baganetši ba ile ba botšwa gore ba tla bolellwa ke mohlankedi wa mmušo gomme ba leta ka ntle ga seteišene sa maphodisa ge bahlankedi ba bantši ba maphodisa ba fihla, go akaretšwa le maloko a bagolo a Lekala la Tšhireletšo leo le tumilego gampe. Ka 1:30 p.m., ka ntle le go ntšha temošo, maphodisa a thuntšhitše dikulo tše 1,344 go lešaba. Go feta mengwaga ye masomehlano, palo ya batho bao ba bolailwego le bao ba gobetšego e be e theilwe godimo ga rekoto ya maphodisa, yeo e akaretšago bahlaselwa ba 249 ka moka, go akaretšwa bana ba 29, le batho ba 69 bao ba bolailego le ba bao gobaditšwego ba 180. Dinyakišišo tša morago bjale di bontšhitše gore bonnyane batho ba 91 ba bolailwe kua Sharpeville gomme bonnyane batho a 238 ba gobetše.[2] Batho ba bantši ba ile ba thuntšhwa ka mokokotlong ge ba be ba tšhaba maphodisa.

Polao ye e sehlogo e ile ya tšewa diswantšho ke motsea diswantšho Ian Berry, yo mathomong a bego a nagana gore maphodisa a be a thuntšha dikulo tšeo di se nago selo. [1] Mo Afrika Borwa ya bjale, 21 Mopitlo e gopolwa bjalo ka letšatši la maikhutšo la setšhaba go hlompha ditokelo tša botho le go gopola polao ya Sharpeville.

Ka 2024, lefelo leo polao e diregilego go lona le segopotšo e ile ya ba Lefelo la Bohwa bja Lefase, leo le tsebjago bjalo ka Mafelo a Bohwa a Nelson Mandela.

[lokiša | edit source]

Sharpeville e agilwe la mathomo ka 1943 go tšea sebaka sa Topville, toropo ya kgauswi yeo e bego e tletše kudu moo malwetši a go swana le nyumonia a bego a phatlaletše. Ka baka la bolwetši, go tlošwa ga Topville go thomile ka 1958. Mo e ka bago maAfrika a 10 000 a ile a išwa Sharpeville ka kgapeletšo. Sharpeville e be e na le palo ya godimo ya go hlokega ga mešomo gammogo le palo ya maemo a godimo ya bosenyi. Gape go be go na le mathata a bafsa ka gobane bana ba bantši ba be ba tsenela dihlopha tša disenyi gomme ba be ba kgokagantšwe le bosenyi go e na le dikolo. Godimo ga moo, seteišene se sefsa sa maphodisa se ile sa hlongwa, moo maphodisa a bego a le mafolofolo go lekola dipase, go raka badudi bao ba sego molaong le go hlasela dinku tšeo di sego molaong.[

Ditiragalo tše di fetilego

[lokiša | edit source]

Mebušo ya Afrika Borwa go tloga lekgolong la lesome le seswai la mengwaga e be e hlomile magato a go thibela go tsena ga maAfrika ka metseng. Melao ya go feta, yeo e bego e reretšwe go laola le go thibela mosepelo wa bona le mošomo, e ile ya mpshafatšwa ka bo1950. Ka tlase ga mmušo wa National Party wa naga, badudi ba Afrika ba dileteng tša ditoropong ba be ba le ka tlase ga magato a taolo ya go tsena ga batho. Batho bao ba lego ka godimo ga mengwaga ye lesometshela ba be ba swanetše go rwala dipukwana tša go tsena, tšeo di bego di na le karata ya boitsebišo, tumelelo ya mošomo le ya go tsena go tšwa kantorong ya bašomi, leina la mothwadi le aterese, le ditaba tša histori ya motho ka noši.[1] Pele ga polao ya Sharpeville, taolo ya National Party ka tlase ga boetapele bja Hendrik Verwoerd e dirišitše melao ye go gapeletša kgethologanyo e kgolo ya morafe[2] gomme, ka 1959-1960, ya e katološetša go akaretša basadi.[3]: pp.14, 528 Go tloga ka bo-1960, melao ya go feta e be e le sedirišwa se segolo seo se bego se dirišwa ke mmušo go golega le go tlaiša baganetši ba wona ba dipolitiki.[3]: p.163 Melao ye e gapeleditše maAfrika go rwala maswao a kgethegilego ao maphodisa le balaodi ba bangwe ba bego ba ka a lekola ka nako ye nngwe le ye nngwe. Mmušo o šomišitše dipase go thibela moo maAfrika a ka šomago, a dulago le go sepela.

Pan-Africanist Congress (PAC), yeo e bego e eteletšwe pele ke Mopresidente wa yona Robert Sobukwe, e ile ya gwanta ka khutšo le go se itlhamiše go ya seteišeneng sa maphodisa sa Orlando kua Soweto gomme ya nyaka go golegwa ka ge ba be ba sa itokišetša go rwala morutwana wa yunibesithi, setho sa PAC, Philip Ata Kgosana o ile a etelela pele mogwanto o swanago ka profenseng ya Cape kua Langa Township.

[lokiša | edit source]

Ka la 21 Matšhe 1960, sehlopha sa batho ba ka bago 5000 se ile sa kgobokana seteišeneng sa maphodisa sa Sharpeville, ba ithapela go golegwa ka baka la go se sware dipukwana tša bona tša go tsena.[1] Maphodisa a Sharpeville a be a sa itokišetša ka mo go feletšego pontšho, ka ge ba be ba šetše ba rakile dihlopha tše nnyane tša bathekgi ba ntwa bošegong bjo bo fetilego.[2]

PAC e ile ya rulaganya ka mafolofolo go oketša palo ya bao ba bilego gona go lesolo, ya phatlalatša dipampiri le go tšwelela ka sebele go kgothaletša batho gore ba se ke ba ya mošomong ka letšatši la lesolo. Bontši bja badudi bao ba bego ba le gona ba ile ba ba gona ka boithatelo go thekga boipelaetšo, eupša go na le bohlatse bja gore PAC le yona e dirišitše mekgwa ya go gapeletša go gogela lešaba moo, go akaretša go kgaola megala ya mogala go ya Sharpeville, le go thibela baotledi ba dipese go otlela ditsela tša bona.

Ka 10:00, lešaba le legolo le be le kgobokane, gomme moya o be o le wa khutšo le wa monyanya mathomong. Bahlankedi ba maphodisa ba ka fase ga ba 20 ba be ba le gona seteišeneng mathomong a ngongorego. Ka morago lešaba le ile la gola go fihla go 20 000, [1] gomme le ge dipego tše dingwe tša ditaba di hlalositše moya e le "o mobe", se se ile sa ganetšwa ke dihlatse tšeo di bego di le moo, go akaretšwa le motšea-diswantšho Ian Berry. Bahlankedi ba maphodisa ba 130 bao ba thekgwago ke dikepe tše nne tša go rwala batho tša Saracen ba fihlile Sharpeville. Maphodisa a be a itlhamile ka dithunya, go akaretšwa dithunya tša Sten le dithunya tša Lee-Enfield. Go be go se na bohlatse bja gore motho le ge e le ofe yo a bego a kgobokane o be a itlhamile ka selo se sengwe ntle le mafsika.[1]

Difofane tša F-86 Sabre le Harvard Trainers di ile tša batamela dimithara tše 30 (98 go tloga fase, di fofa fase godimo ga lešaba ka maiteko a go le phatlalatša. Baganetši ba arabetše ka go foša ka maswika (go betha maphodisa a mararo) le go kitimiša maphodisa. Bahlankedi ba maphodisa ba ile ba leka go šomiša gase ya megokgo go thibela tšwelopele ye, eupša ga se ya atlega, gomme maphodisa a ile a boela morago go šomišeng melamo ya bona.[1] Mo e ka bago ka 13:00 maphodisa a ile a leka go golega mosenyi, gomme lešaba le ile la tšwetša pele.[2] Maphodisa a ile a thoma go thuntšha ka moragonyana ga moo.[2]

Palo ya mahu le dikgobalo

[lokiša | edit source]

Direkoto tša maphodisa tša mehleng ya kgethologanyo di bontšha gore batho ba 69 ba bolailwe, go akaretša le bana ba 10, gomme ba 180 ba gobala, go akaretša le bana ba 19. Ka morago go bontšhitšwe gore palo ye e ile ya tšeelwa fase kudu. Dinyakišišo tše difsa di bontšhitše gore bonyenyane batho ba 91 ba bolailwe gomme batho ba fetago 238 ba gobala. 1] Maphodisa a ile a thuntšha batho ba bantši ka morago ge ba be ba retologa gore ba tšhabe, a dira gore ba bangwe ba golofale.

Ba bangwe ba bahlaselwa ba ile ba bolokwa ka bontši ka moletlong wo o dirwago ke baruti. Philip Finkie Molefe, yo a ikarabelago ka go hloma kereke ya mathomo ya Dikopano tša Modimo kua Vaal, o be a le gare ga baruti bao ba bego ba swara tirelo.[

Lebaka la go thuntšha

[lokiša | edit source]

Dipego tša maphodisa ka 1960 di boletše gore bahlankedi ba maphodisa ba bafsa le bao ba se nago maitemogelo ba ile ba tšhoga gomme ba thoma go thuntšha ka go itiragalela, ba hlohleletša phetogo ya lelokelelo yeo e tšerego metsotswana ye masome a mane. Ke ba sego kae ba maphodisa ao a bego a le gona bao ba hweditšego tlwaetšo ya molao wa setšhaba. Ba bangwe ba bona ba be ba le mošomong diiri tša ka godimo ga tše masomepedi-nne ka ntle le go khutša.1] Tshedimošo ye nngwe mabapi le kgopolo ya bao ba lego ka gare ga maphodisa e filwe ke Lieutenant Colonel Pienaar, molaodi wa maphodisa a Sharpeville, yo a boletšego ka polelo ya gagwe gore "kgopolo ya setlogo ga e ba dumelele go kgoboketša pontšho ya khutšo. Gore ba kgoboketše bošoro"[3]2] O ganne gape go nea taelo le ge e le efe ya go thuntšha gomme a bolela gore o be a ka se a ka a dira bjalo.

Khomišene ya Therešo le Poelano e hweditše ka 1998 gore "bohlatse bja bahlankedi ba Khomišene bo utolla tekanyo ya go rerišana ka sephetho sa go thuntšha ka Sharpeville gomme bo bontšha gore go thuntšhwa e be e le go feta mafelelo a bahlankedi bao ba se nago maitemogelo le bao ba tšhogilego bao ba lahlegetšwego ke matla a bona"[1]: letlakala la 538

Phetolo

[lokiša | edit source]

Khuduego gare ga badudi ba baso ba Afrika Borwa e bile gona ka pela, gomme bekeng e latelago go bile le megwanto ya boipelaetšo, megwanto, diteraeke le dikhuduego go dikologa naga. Ka la 30 Matšhe 1960, mmušo o ile wa tsebatša maemo a tšhoganetšo, wa golega batho ba ka godimo ga ba 18,000, go akaretšwa le bathekgi ba ba tumilego ba go lwantšha kgethologanyo bao ba bego ba tsebja bjalo ka maloko a Kgwerano ya Palamente go akaretša Nelson Mandela le ba bangwe bao ba bego va sa dutše ba le ka gare ga Tsheko ya Boradia.

MaAfrika Borwa a mantši a mašweu le ona a ile a tšhošwa ke polao yeo. Sereti Duncan Livingstone, mofaladi wa Scotland go tšwa Sehlakahlakeng sa Mull yo a bego a dula Pretoria, o ngwadile go arabela polao yeo sereto sa Segaelic sa Scotland " Bean Dubh a' Caoidh a Fir a Chaidh a Marbhadh leis a' Phoileas " ("Mosadi wa Mothomoso o lla Monna wa gagwe yo a bolailwego ke Maphodisa").

Ledimo la boipelaetšo bja boditšhabatšhaba le latetše go thuntšhwa ga Sharpeville, go akaretša dipontšho tša kwelobohloko dinageng tše dintši[1][2] le go nyatšwa ke Ditšhaba tše Kopanego. Ka la 1 Moranang 1960, Lekgotla la Tšhireletšo la Ditšhaba tše Kopanego le ile la fetiša Setlamo 134. Sharpeville e swaile nako ya phetogo historing ya Afrika Borwa; naga e ile ya ikhwetša e le lekatana kudu setšhabeng sa boditšhabatšhaba. Tiragalo ye gape e kgathile tema go tloga ga Afrika Borwa go Commonwealth of Nations ka 1961.[

Polao ya Sharpeville e bile le seabe go thibelweng ga PAC le ANC bjalo ka mekgatlo yeo e sego molaong. Polao e be e le ye nngwe ya dilo tšeo di hlohleleditšego phetogo go tloga go Kganetšo ya go se dire selo go ya go kganetšo yeo e itlhamilego ke mekgatlo ye. Motheo wa Poqo, lefapha la tša bohlabani la PAC, le Umkhonto we Sizwe, lefapha le la tša bohlapetši la ANC, di ile tša latela ka moragonyana ga moo.

Ga se dikarabelo ka moka tšeo di bego di sa kgahliše: ka ge di be di le kgahlanong le Mokgatlo wa Ditokelo tša Setšhaba, Ntlo ya Baemedi ya Mississippi e ile ya boutela sephetho sa go thekga mmušo wa Afrika Borwa "ka baka la molao wa yona wo o tiilego wa kgethologanyo le go kgomarela ditšo tša bona ge ba lebeletšane le khuduego ya ka ntle". Setlamo se ile sa fetišwa ke 78-8 ka Ntlong ya Baemedi ba Mississippi le 45-0 ka Senate ya Naga ya Mississippi.

Segopotšo

[lokiša | edit source]

Ga e sa le go tloga ka 1994, 21 Matšhe e be e gopolwa bjalo ka Letšatši la Ditokelo tša Batho ka Afrika Borwa.[

Sharpeville e be e le lefelo leo le kgethilwego ke Mopresidente Nelson Mandela bakeng sa go saena molao wa Molaotheo wa Afrika Borwa ka la 10 Disemere 1996.[

Ka 1998, Khomišene ya Therešo le Poelano (TRC) e hweditše gore ditiro tša maphodisa di be di bopa "go gatakelwa ga ditshwanelo tša batho ka go šomišwa ga maatla a feteletšego go thibela go kgobokana ga batho bao ba sa itlhamilego"[1]: letlakala 537.

Ka la 21 Matšhe 2002, segopotšo sa bo 42 sa polao, segopotšo se ile sa bulwa ke Mopresidente wa peleng Nelson Mandela bjalo ka karolo ya Sharpeville Human Rights Precinct.

Ka 2024, lefelo leo polao e diregilego go lona gomme segopotšo se ile sa fetoga Lefelo la Bohwa la Lefase, leo le tsebjago bjalo ka Lefelo la Bohwa la Nelson Mandela.

Letšatši la Boditšhabatšhaba la go Fediša Kgethollo ya Semorafe

[lokiša | edit source]

UNESCO e swaya 21 Matšhe bjalo ka Letšatši la Boditšhabatšhaba la Ngwaga le Ngwaga la go Fediša Kgethollo ya Morafe, e le segopotšo sa polao.

Ditšhupetšo mo bokgabong le dingwalong

[lokiša | edit source]

Sereti sa Ma-Afrikaner Ingrid Jonker o boletše ka Polao ya Sharpeville ka temaneng ya gagwe.

Tiragalo ye e be e le tlhohleletšo go mothadi wa diswantšho Oliver Lee Jackson ka go Sharpeville Series go tloga ka bo-1970.

Ingrid wa Kok e be e le ngwana yo a bego a dula lefelong la meepo kgauswi le Johannesburg moo tatagwe a bego a šoma gona ka nako ya polao ya Sharpeville. Ka seretong sa gagwe sa "Our Sharpeville" o nagana ka sehlogo se se šiišago ka mahlo a ngwana.

Albamo ya Max Roach ya 1960 ya We Insist! Re phegelela! Freedom Now Suite e akaretša tlhamo ya "Tears for Johannesburg" ka go arabela polaong.

Moreti wa Afrika Borwa Gavin Jantjes o ile a neela dikgatišo tše mmalwa ka go lelokelelo la gagwe la A South African Colouring Book (1974-75) go Sharpeville Massacre. Diswantšho tša pego ya go kgahliša tša baswayadipelaetšo bao ba gašanyago di beakantšwe go bapa le ditlhaka tše di ngwadilwego ka seatla tšeo di tšerwego go tšwa go dipego tša ditaba tša tiragalo yeo e bego e direga.

Polao ye e boletšwe ka pukung ya 1992 ya Tandia, ka mongwadi wa Afrika Borwa Bryce Courtenay.

  1. ↑ Lodge, Tom (2011). Sharpeville: an apartheid massacre and its consequences. The making of the modern world. Oxford New York: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-280185-2.
  2. ↑ Clark, Nancy L.; Worger, William H. (2023). Voices of Sharpeville: The Long History of Racial Injustice. London: Taylor & Francis Ltd. ISBN 978-1-032-19130-0
  3. ↑ Reeves, Rt. Reverend Ambrose. "The Sharpeville Massacre – A watershed in South Africa". sahistory.org.za. Archived from the original on 24 June 2013. Retrieved 15 July 2007.
Le tšwa go "https://nso.wikipedia.org/w/index.php?title=Polao_e_sehlogo_ya_Sharpeville&oldid=52025"